Inheems
Over wegkijken, 'voorraden' en calculated ambivalence
Elke maand leg ik het vergrootglas op de taal in het publieke debat. Welke woorden sprongen eruit? En wat zeggen die woorden over dat publieke debat - en over onszelf? Ook geef ik lees-, kijk- en luistertips over spreken en leiderschap. Maandelijks zoek ik een rode draad, maar laat me ook graag verrassen (en tegenspreken) door nieuwe gedachten en observaties.
1) ‘Inheems’
De uitdaging van een goed (publiek) debat is dat je in staat bent om van perspectief te wisselen. Gouke Moes blijkt hier behoorlijk lenig in. Nauwelijks afgetreden als minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap spant hij namelijk - als activist in de cultuuroorlog - een proefproces aan tegen de Staat der Nederlanden. Doel is het afdwingen van de ‘bescherming van cultuur, identiteit en leefwijze’ voor de ‘reeds aanwezige bevolking’. Inheems, aldus Moes in een talkshow. Die term riep nogal wat vragen op. Bijvoorbeeld van oud-Kamerlid Sylvana Simons: wie zijn die inheemse mensen dan? Hoor ik daar ook bij? De repliek van Moes is veelzeggend: ach, het is maar een woord. Simons laat hem niet wegkomen met dit debattrucje, dat verdacht veel wegheeft van calculated ambivalence: controversiële kwesties aankaarten door opzettelijk vage, tegenstrijdige of dubbelzijdige boodschappen te verspreiden. Vergelijk het gewoon met de klimaatzaken van Urgenda, probeert Moes nog. Maar het ongemak - en vooral het gebrek aan diepgang - spatten er intussen vanaf. Dat burgemeester Carola Schouten hem vriendelijk doch beslist de les leest over de kracht van taal, maak het er niet beter op. En zo eindigt dit debatje - in goed Engels - in een dumpster fire.
2) ‘Voorraad’
Nog een verhit debatje, maar dan over de toon en taal rond migratie. Het begint - zo lijkt het - met de termen voorraad en quota. Minister Bart van den Brink (CDA) gebruikt ze om aan de Kamercommissie uit te leggen hoe praktische processen in elkaar steken. Volt-Kamerlid Laurens Dassen maakt zich zorgen over deze systeemtaal en benadrukt de menselijkheid achter migratievraagstukken en steekt daarbij ook de hand in eigen boezem. De minister valt hem bij, maar de commissievoorzitter (Ulysse Ellian, VVD) reageert plotseling als door een wesp gestoken. Hij wijst naar goed- en afkeurende gebaren vanaf de publieke tribune, waarmee Dassen zou zijn opgejut. Het eindigt in een verbaal potje armpje drukken, dat vervolgens (vooral in rechtse kringen) online werd rondgepompt. Het ophefquotum moet natuurlijk wel gehaald worden.
3) Aus der reihe…
Soms doet een enkel woord al het werk voor je. In dit geval voor vakbond CNV en hun medestanders. Want wat doe je als het Kabinet van plan is om het dagloon voor vrouwen met zwangerschapsverlof te verlagen? Dan presenteer je dat als een straf op zwanger zijn. Een boete op bevallen dus, want dat allittereert. En zo bevielen de taalkunstenaars van het CNV van de bevalboete. De term past in een lange rij van vermeende ‘boetes’, zoals de scheefwoonboete (meer huur betalen als je salaris eigenlijk te hoog is om in een sociale huurwoning te wonen) de langstudeerboete (extra collegegeld betalen als je langer over je studie doet) en de mantelzorgboete (minder recht op AOW als je bij je kind of mantelzorger in huis woont). Het trucje is eenvoudig: kost een plan ‘de mensen’ geld of krijgen ze daardoor minder geld dan voorheen? Dan noem je het een (onterechte) boete, want dat spreekt direct ons gevoel van dwang en onrecht aan. Lang niet altijd waarachtig, maar wel heel effectief. Ga maar na: de meeste van deze vermeende ‘boetes’ haalden het uiteindelijk niet.
4) Over perspectieven, wegkijken en Stadsverwarmers
Drie speeches vielen me deze maand extra op. Waarom? Omdat ze elk een heel eigen en waarachtig verhaal vertelden. Over de sprekers zelf, over hun mens- en wereldbeeld, maar ook over de samenleving van nu.
Als eerste de Annie Romein-Verschoorlezing door historicus Nadia Bouras. Ze sprak over academische vrijheid als ervaring, aan de hand van het levensverhaal van haar moeder en haar eigen ervaringen in de Nederlandse en Amerikaanse wetenschap:
“Academische vrijheid is voor mij geen abstract beginsel. Zij is een intergenerationeel project. Zij leeft in de vragen die wij stellen, in de discussies die wij voeren, en in de ruimte die wij maken voor nieuwe stemmen. Academische vrijheid is een work in progress. En dat is geen zwakte. Dat is precies wat haar levend houdt.”
Dan de Herman Tjeenk Willink-lezing van burgemeester Carola Schouten (Rotterdam). Ze sprak over de spanning tussen systeemdenken en de leefwereld van mensen en over vier kardinale deugden, die een rechtvaardige samenleving dichterbij moeten brengen. Ze nam bovendien een bus vol Stadsverwarmers mee naar de Raad van State: Rotterdammers die zich elke dag inzetten voor een mooiere stad.
Tot slot een scherpe speech van Laura van Geest (bestuursvoorzitter van de AFM) . Op een symposium over goed toezicht en bestuur sprak ze over de menselijke reflex van wegkijken en de kunst om ongemak te benoemen. Het werd daarmee ook een pleidooi voor waarachtigheid:
“Een risico heet een aandachtspunt. Terugkerende problemen worden incidentjes. Structurele signalen worden operational noise. En iets waar we ons ongemakkelijk bij voelen, heet complex. Taal is een prachtig instrument, maar kan verdovend werken. Hoe ronder de woorden, hoe minder urgentie mensen voelen … Wat helpt? Heel eenvoudig: taaldiscipline. Als je merkt dat woorden vooral de spanning dempen, dan is het tijd om ze terug te brengen naar hun platte, eerlijke vorm. Want als de woorden scherp zijn, wordt het gesprek dat meestal ook. De externe verpakking is van later zorg.”
5) Luisteren/kijken
Het lukt me niet om het wekelijks bij te houden, maar vorige week luisterde ik weer eens naar de podcast De Spindoctors. Ik viel in een boeiend gesprek tussen Julia Wouters en Sjirk Kuijper over waarachtige taal. Tot mijn verrassing gebruikte Kuijper mijn boek Sprekend Leiderschap als bron voor zijn pleidooi voor waarachtigheid. De krachtterm die hij daarna inslikte (scherp opgemerkt door presentator Guido van Dijk) is natuurlijk een klassiek voorbeeld van waarachtigheid... Hierboven het bewuste fragment, de hele uitzending kijk/luister je hier terug.
Ik tip hier graag interessante publicaties over de staat van het publieke debat. Filosoof Stine Jensen en NRC-journalist Jonasz Dekkers maakten hierover samen met Filosofie Magazine een podcast. Omdat ik af en toe mag meewerken aan een andere podcast van Stine ben ik niet helemaal neutraal, maar de makers, het onderwerp en de aangekondigde gasten zijn een veelbelovende combinatie. In de eerste aflevering zit meteen al een interessante duiding van het debatje waarmee deze nieuwsbrief begon. Luisteren dus.
Meer lezen?
Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.
Reacties?
Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.